ปลาหมึกหิ่งห้อย เรืองแสง ความลับของแสงในทะเลลึก

J. Kanji
21 ธ.ค. 25
16:28
58 views

ปลาหมึกหิ่งห้อย เรืองแสง คือสัตว์ทะเลลึกขนาดเล็ก ที่สร้างปรากฏการณ์ แสงสีฟ้าเรืองรองในยามค่ำคืน และเป็นที่รู้จัก จากการเรืองแสงชีวภาพ ที่ซับซ้อนเป็นพิเศษ แสงของมันนอกจากจะสวยงามแล้ว ยังทำหน้าที่ทั้งการพรางตัว ล่าเหยื่อ และสื่อสาร ในสภาพแวดล้อมทะเลลึก ทำให้มันเป็นหนึ่งในสิ่งมีชีวิต ที่โดดเด่นที่สุดของมหาสมุทร

การเรืองแสงของปลาหมึกหิ่งห้อย และกลไกทางชีวภาพ
พฤติกรรมการใช้แสงของปลาหมึกหิ่งห้อย และการอพยพ
บทบาทของปลาหมึกหิ่งห้อยต่อระบบนิเวศ และวัฒนธรรม

ปลาหมึกหิ่งห้อยคืออะไร และหน้าตาเป็นอย่างไร ?

ปลาหมึกหิ่งห้อย (Watasenia scintillans) เป็นปลาหมึกน้ำลึกในอันดับ Oegopsida พบมากในมหาสมุทรแปซิฟิกตะวันตก โดยเฉพาะบริเวณรอบประเทศญี่ปุ่น ลักษณะเด่นที่สุด คือขนาดตัวที่ค่อนข้างเล็ก โดยมีความยาวเฉลี่ย ประมาณ 6–8 เซนติเมตร

รวมหนวดแล้วไม่เกิน 10 เซนติเมตร ลำตัวของปลาหมึกชนิดนี้ มีสีออกน้ำตาลอมชมพู หรือเทาใส ผิวหนังค่อนข้างโปร่งแสง ดวงตามีขนาดใหญ่ เมื่อเทียบกับตัว ซึ่งเป็นลักษณะสำคัญ ของสัตว์ทะเลลึก ที่ต้องอาศัยการมองเห็น ในสภาพแสงน้อย

บริเวณหนวด และรอบดวงตา จะมีจุดเรืองแสง ขนาดเล็กจำนวนมาก ซึ่งเป็นแหล่งกำเนิด แสงชีวภาพของมัน แม้จะดูบอบบาง แต่ปลาหมึกหิ่งห้อย ถือเป็นนักล่าที่คล่องตัว ในโลกใต้ทะเลลึก และมีโครงสร้างร่างกาย ที่ปรับตัวมาอย่างดี เพื่อการเอาชีวิตรอด (28 กันยายน 2025) [1]

กลไกการเรืองแสงชีวภาพ ของปลาหมึกหิ่งห้อย

จุดเด่นที่สุดของปลาหมึกหิ่งห้อย คือการเรืองแสงชีวภาพสีฟ้าอมเขียว ที่เกิดจากอวัยวะเฉพาะที่เรียกว่า photophore กระจายอยู่ทั่วร่างกาย โดยเฉพาะบริเวณปลายหนวด และรอบดวงตา ซึ่งเป็นช่วงคลื่นแสง ที่เดินทางได้ไกลที่สุด ในน้ำทะเล กลไกการเรืองแสงนี้ เกิดจากปฏิกิริยาทางเคมี ระหว่างสาร luciferin และ luciferase

เมื่อมีออกซิเจนเข้ามาเกี่ยวข้อง จะเกิดการปล่อยพลังงาน ออกมาในรูปของแสง โดยงานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ในปี 2016 พบว่า photophore ของปลาหมึกหิ่งห้อยมี protein microcrystals ซึ่งเป็นโครงสร้างโปรตีน ที่ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพ ของปฏิกิริยาเรืองแสง ทำให้ระบบการเรืองแสงของมัน มีความซับซ้อน และแม่นยำมากขึ้น (9 มิถุนายน 2016) [2]

สิ่งที่น่าสนใจ คือปลาหมึกหิ่งห้อย สามารถควบคุมการเปิด–ปิด และความเข้มของแสงได้ ทำให้แสงไม่ใช่แค่สวยงาม แต่เป็น “เครื่องมือ” สำคัญในการดำรงชีวิต ทั้งเพื่อพรางตัว สื่อสาร และล่าเหยื่อ ซึ่งความสามารถนี้ ช่วยให้มันปรับตัวได้ อย่างมีประสิทธิภาพ ในสภาพแวดล้อมทะเลลึก ที่แสงมีอยู่อย่างจำกัด

แสงที่ใช้เพื่อการเอาตัวรอด และการล่า

ในโลกทะเลลึกที่เต็มไปด้วยนักล่า การเรืองแสงไม่ใช่เรื่องฟุ่มเฟือย แต่เป็นกลยุทธ์เอาชีวิตรอด ปลาหมึกหิ่งห้อยใช้แสง ในหลายรูปแบบ หนึ่งในนั้นคือ การพรางตัวแบบ counter-illumination โดยปล่อยแสง จากด้านล่างของลำตัว ให้กลมกลืนกับแสง ที่ส่องลงมาจากผิวน้ำ

คล้ายกับสัตว์ทะเลลึกเรืองแสง ชนิดอื่นอย่าง ปลาแลนเทิร์น (Lanternfish) ทำให้ผู้ล่าที่มองจากด้านล่าง เห็นเงาของมันจางหายไป นอกจากนี้ แสงยังถูกใช้ในการล่าเหยื่อ โดยปลาหมึกหิ่งห้อย จะใช้แสงล่อแพลงก์ตอน หรือสัตว์น้ำขนาดเล็ก ให้เข้ามาใกล้

ก่อนจะพุ่งเข้าจับด้วยหนวดอย่างรวดเร็ว เทคนิคนี้ช่วยให้มันประหยัดพลังงาน ในสภาพแวดล้อม ที่อาหารไม่ได้หาได้ง่าย ในบางสถานการณ์ แสงยังถูกใช้ เพื่อเบี่ยงเบนความสนใจของศัตรู ทำให้ผู้ล่าสับสน และเปิดโอกาสให้ปลาหมึก หลบหนีได้

วงจรชีวิตของปลาหมึกหิ่งห้อย และการอพยพ

ปลาหมึกหิ่งห้อยเป็นสัตว์ทะเลลึก ที่อาศัยอยู่ในระดับความลึก ประมาณ 200–400 เมตร ในช่วงกลางวัน แต่เมื่อถึงเวลากลางคืน พวกมันจะอพยพขึ้นสู่ผิวน้ำ ในปรากฏการณ์ที่เรียกว่า vertical migration เพื่อหาอาหาร หนึ่งในช่วงเวลา ที่ปลาหมึกหิ่งห้อย เป็นที่รู้จักมากที่สุด คือฤดูผสมพันธุ์ ซึ่งมักเกิดขึ้นในช่วง ฤดูใบไม้ผลิของญี่ปุ่น

โดยปลาหมึกจำนวนมหาศาล จะว่ายขึ้นมาใกล้ชายฝั่ง และวางไข่ ทำให้ผิวน้ำและชายหาด เรืองแสงเป็นสีฟ้าสว่างงดงาม ปรากฏการณ์นี้ กลายเป็นเอกลักษณ์ทางธรรมชาติ ที่หาดูได้ยาก หลังการวางไข่ ปลาหมึกส่วนใหญ่ จะตายตามวงจรชีวิต แบบสัตว์ทะเลหลายชนิด ทิ้งไว้เพียงไข่ที่ฟัก เป็นรุ่นถัดไปต่อไป

นอกจากนี้ รายงานการศึกษาภาคสนาม ในอ่าวโทยามะของญี่ปุ่น ในปี 2016 ยังระบุว่า การอพยพขึ้นสู่ผิวน้ำ ในช่วงกลางคืน ของปลาหมึกหิ่งห้อย มีความสัมพันธ์โดยตรง กับอุณหภูมิน้ำ และความหนาแน่น ของแพลงก์ตอน ซึ่งส่งผลต่อช่วงเวลา และความหนาแน่นของการรวมฝูง ในฤดูผสมพันธุ์

ปลาหมึกหิ่งห้อยกับระบบนิเวศทางทะเล

แม้จะมีขนาดเล็ก แต่ปลาหมึกหิ่งห้อย มีบทบาทสำคัญ ในห่วงโซ่อาหารของทะเลลึก มันเป็นทั้งผู้ล่า และเหยื่อในเวลาเดียวกัน โดยกินแพลงก์ตอน และสัตว์น้ำขนาดเล็ก เป็นอาหาร ขณะเดียวกันก็เป็นอาหาร ของปลาใหญ่ วาฬ และสัตว์ทะเลอื่นๆ

การอพยพขึ้นลงตามแนวตั้ง ของหมึกหิ่งห้อย ยังช่วยในการหมุนเวียนสารอาหาร ระหว่างทะเลลึกกับผิวน้ำ ซึ่งเป็นกระบวนการสำคัญ ต่อความสมดุลของระบบนิเวศ ทางทะเลในภาพรวม นอกจากนี้ ข้อมูลอัปเดตของ IUCN ในปี ค.ศ. 2014 ยังระบุว่าปลาหมึกหิ่งห้อย ถูกจัดให้อยู่ในกลุ่ม Least Concern (2014) [3]

สะท้อนว่าประชากรโดยรวม ยังคงมีเสถียรภาพในธรรมชาติ นักวิทยาศาสตร์จึงมองว่า ปลาหมึกหิ่งห้อยไม่ใช่แค่สิ่งมีชีวิตสวยงาม แต่เป็นหนึ่งในฟันเฟืองสำคัญ ของมหาสมุทร โดยเฉพาะในฐานะตัวเชื่อมสำคัญ ของห่วงโซ่อาหาร ระหว่างทะเลลึกกับผิวน้ำ

ปลาหมึกหิ่งห้อยกับมนุษย์ และวัฒนธรรม

ในประเทศญี่ปุ่นปลาหมึกหิ่งห้อย ไม่ได้เป็นเพียงสัตว์ทะเล แต่เป็นส่วนหนึ่ง ของวัฒนธรรมท้องถิ่น โดยเฉพาะในจังหวัดโทยามะ ซึ่งมีเทศกาล และกิจกรรมท่องเที่ยว ที่เกี่ยวข้องกับการชมปรากฏการณ์ เรืองแสงตามธรรมชาติ นอกจากนี้ ปลาหมึกหิ่งห้อยยังถูกนำมาใช้ ในการศึกษาเชิงชีววิทยา โดยเฉพาะงานวิจัย ด้านการเรืองแสงชีวภาพ

ซึ่งมีการนำองค์ความรู้ ไปประยุกต์ใช้ในทางการแพทย์ เทคโนโลยีชีวภาพ และการพัฒนาระบบตรวจจับทางชีวภาพ อย่างไรก็ตาม การท่องเที่ยว และการจับปลาหมึกในปริมาณมาก ก็ทำให้เกิดคำถาม เรื่องการอนุรักษ์ และความจำเป็น ในการจัดการทรัพยากร ทางทะเลอย่างยั่งยืน

ปลาหมึกหิ่งห้อย เรืองแสง กับบทสรุป

ปลาหมึกหิ่งห้อย เรืองแสง คือสิ่งมีชีวิตตัวเล็ก ที่สะท้อนความยิ่งใหญ่ ของธรรมชาติ ผ่านแสงสีฟ้าเรืองรอง ที่ไม่ได้มีไว้เพื่อความสวยงาม เพียงอย่างเดียว แต่เป็นเครื่องมือสำคัญ ในการดำรงชีวิต การล่า และการเอาตัวรอด ในโลกทะเลลึก ที่เต็มไปด้วยความท้าทาย ซึ่งแสดงให้เห็น ถึงการปรับตัวอันซับซ้อน ของสิ่งมีชีวิต ในสภาพแวดล้อมสุดขั้ว

ปลาหมึกหิ่งห้อยเรืองแสง ได้ตลอดเวลาหรือไม่ ?

ไม่ตลอดเวลา ปลาหมึกหิ่งห้อยสามารถควบคุม การเปิด–ปิดแสงได้ โดยจะเรืองแสง เมื่อจำเป็น เช่น ตอนล่าเหยื่อ พรางตัว หรือสื่อสารในช่วงผสมพันธุ์ เพื่อหลีกเลี่ยงการใช้พลังงาน เกินความจำเป็น ในสภาพแวดล้อมทะเลลึก ที่ทรัพยากรมีจำกัด อีกทั้งยังช่วยลดความเสี่ยง ในการดึงดูดผู้ล่าที่ไม่จำเป็น

ทำไมแสงของปลาหมึกหิ่งห้อยจึงเป็นสีฟ้า ?

เพราะแสงสีฟ้า เดินทางในน้ำทะเล ได้ไกลที่สุด ทำให้เหมาะกับการสื่อสาร และการพรางตัว ในสภาพแวดล้อมของทะเลลึก มากกว่าแสงสีอื่น อีกทั้งยังช่วยลดโอกาส ถูกตรวจจับโดยผู้ล่า ที่อาศัยการมองเห็น และสอดคล้องกับสภาพแสงธรรมชาติ ที่มีอยู่ในมหาสมุทร