
โลมาอิรวดี น้ำจืดเอเชีย ผู้พิทักษ์ระบบนิเวศ
- J. Kanji
- 2 views

โลมาอิรวดี น้ำจืดเอเชีย คือหนึ่งในโลมา ที่มีถิ่นอาศัยใกล้ชิดกับแม่น้ำ และชายฝั่งมากที่สุด มันใช้ชีวิตอยู่ในน่านน้ำตื้น ปากแม่น้ำ และลำน้ำสายใหญ่ ของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แม้จะไม่หวือหวา หรือแสดงพฤติกรรมเด่นชัด เหมือนโลมาทะเลทั่วไป แต่โลมาอิรวดี กลับมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่ง ต่อระบบนิเวศน้ำจืด และน้ำกร่อย
- ลักษณะเด่นโลมาอิรวดี ที่แตกต่างจากโลมาทั่วไป
- ถิ่นอาศัย และบทบาทของโลมาอิรวดีในระบบนิเวศน้ำจืด
- สถานะการอนุรักษ์ และความสำคัญต่อชุมชนท้องถิ่น
โลมาอิรวดีแตกต่างจากโลมาทั่วไปอย่างไร ?
โลมาอิรวดีถูกบันทึก และอธิบายทางวิทยาศาสตร์ เป็นครั้งแรกในปี ค.ศ. 1866 โดยนักธรรมชาติวิทยา ชาวอังกฤษ Sir Richard Owen จากตัวอย่างสัตว์ ที่เก็บได้ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1852 บริเวณอ่าว Visakhapatnam ทางชายฝั่งตะวันออก ของประเทศอินเดีย มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Orcaella brevirostris
เป็นโลมาในวงศ์เดียวกับ วาฬเพชฌฆาต แต่มีลักษณะเฉพาะ ที่แตกต่างชัดเจน จุดเด่นคือ หัวกลมมน ไม่มีจะงอยปากยื่นยาว ทำให้ใบหน้าดูเรียบ และอ่อนโยนกว่าโลมาทะเลทั่วไป รูปร่างของโลมาอิรวดีค่อนข้างอวบ ผิวสีเทาอมฟ้าหรือเทาเข้ม ครีบหลังมีขนาดเล็กและโค้งมน
ลักษณะเช่นนี้ ช่วยให้มันเคลื่อนไหวได้ดี ในน้ำนิ่งและพื้นที่แคบ สิ่งที่ทำให้โลมาอิรวดี แตกต่างจากโลมาส่วนใหญ่ คือความสามารถ ในการอาศัยได้ทั้งในน้ำเค็ม น้ำกร่อย และน้ำจืด ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่พบได้ ในโลมาเพียงไม่กี่ชนิดของโลก (17 ธันวาคม 2025) [1]
ถิ่นอาศัยของโลมาอิรวดี จากทะเลสู่แม่น้ำ
โลมาอิรวดีกระจายพันธุ์ อยู่ในภูมิภาคเอเชียใต้ และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พบได้ตั้งแต่ ชายฝั่งอ่าวเบงกอล ทะเลอันดามัน ไปจนถึงแม่น้ำสายสำคัญ เช่น แม่น้ำอิรวดี ในเมียนมา แม่น้ำโขงในกัมพูชา และลาว รวมถึงบางพื้นที่ ในอินโดนีเซีย ซึ่งส่วนใหญ่มักเป็นพื้นที่ชายฝั่ง หรือปากแม่น้ำ ที่มีระบบนิเวศซับซ้อน
สิ่งที่น่าสนใจคือ โลมาอิรวดีไม่ชอบทะเลลึก มันเลือกอาศัยใน น่านน้ำตื้นที่มีความอุดมสมบูรณ์สูง โดยเฉพาะบริเวณ ที่มีตะกอนจำนวนมาก และน้ำค่อนข้างขุ่น เพราะเป็นแหล่งรวมของปลา กุ้ง และสัตว์น้ำขนาดเล็ก ที่เป็นอาหารหลักของมัน สภาพแวดล้อมเช่นนี้ อาจดูไม่เหมาะกับสัตว์ทะเลทั่วไป แต่กลับเอื้อต่อการดำรงชีวิต ของโลมาอิรวดีอย่างมาก
การที่มันอาศัยอยู่ใกล้ชุมชนมนุษย์ ทำให้โลมาอิรวดี มีความเกี่ยวข้องกับผู้คน มายาวนาน ในหลายพื้นที่ ชาวประมงพื้นบ้านมองโลมาอิรวดีเป็น “เพื่อนร่วมอาชีพ” มากกว่าสัตว์ป่า เพราะบางครั้ง โลมาจะว่ายน้ำไล่ฝูงปลา เข้ามาใกล้อวนโดยไม่ตั้งใจ ซึ่งช่วยเพิ่มโอกาส ในการจับปลา ให้กับชุมชนท้องถิ่น (13 กรกฎาคม 2025) [2]
พฤติกรรมของโลมาอิรวดี ที่เงียบ สุภาพ และฉลาด

ต่างจากโลมาทะเลหลายชนิด ที่ชอบกระโดด เล่นน้ำ และส่งเสียงดัง โลมาอิรวดีเป็นโลมาที่ค่อนข้าง สงบและขี้อาย มันไม่ค่อยกระโดดพ้นน้ำสูงๆ และมักโผล่หัวขึ้นมาหายใจ แบบเงียบๆ ลักษณะนิสัยเช่นนี้ คล้ายกับโลมาในสกุลเดียวกันอย่าง โลมาปากสั้นออสเตรเลีย (Australian Snubfin Dolphin) ที่มีพฤติกรรมสุขุม และไม่หวือหวาเช่นกัน
โลมาอิรวดีมักอยู่กันเป็นกลุ่มเล็กๆ ประมาณ 2–6 ตัว ไม่ค่อยรวมฝูงใหญ่ การอยู่เป็นกลุ่มขนาดเล็ก ช่วยให้มันเคลื่อนไหวได้คล่องตัว ในพื้นที่จำกัด เช่น ลำน้ำแคบหรืออ่าวตื้น การสื่อสารของมัน อาศัยทั้งเสียงคลิก ที่มีคลื่นความถี่หลัก ประมาณ 60 กิโลเฮิรตซ์ เพื่อหาตำแหน่งเหยื่อ และการเคลื่อนไหวของร่างกาย เช่น การหมุนตัวหรือการกะพริบครีบ
แม้จะดูเงียบและไม่โดดเด่น แต่โลมาอิรวดีถือว่าเป็นสัตว์ที่ฉลาด และมีความยืดหยุ่นสูง สามารถปรับพฤติกรรม ให้เหมาะกับสภาพแวดล้อม ที่เปลี่ยนแปลงได้ดี โดยเฉพาะในแม่น้ำ ที่ระดับน้ำ และกระแสน้ำ เปลี่ยนไปตามฤดูกาล
อาหารของโลมาอิรวดี และบทบาทในระบบนิเวศ
อาหารหลักของโลมาอิรวดี คือปลาเป็นหลัก รองลงมาคือกุ้ง หมึก และสัตว์น้ำขนาดเล็ก มันใช้การสะท้อนเสียง (echolocation) เพื่อตรวจจับเหยื่อในน้ำขุ่น ซึ่งเป็นสภาพแวดล้อม ที่พบได้บ่อยในแม่น้ำ และปากแม่น้ำ ความสามารถนี้ ช่วยให้โลมาอิรวดีล่าเหยื่อ ได้อย่างแม่นยำ แม้ในพื้นที่ที่ทัศนวิสัยต่ำ
ในฐานะผู้ล่าระดับบน โลมาอิรวดีมีบทบาทสำคัญ ต่อความสมดุล ของระบบนิเวศน้ำจืด และน้ำกร่อย มันช่วยควบคุมประชากรปลา และสัตว์น้ำ ไม่ให้เพิ่มจำนวนมากเกินไป หากจำนวนโลมาอิรวดีลดลง มักสะท้อนว่าห่วงโซ่อาหาร ในพื้นที่นั้นเริ่มเสียสมดุล
ด้วยเหตุนี้ ในหลายประเทศ โลมาอิรวดีจึงถูกมองว่าเป็น ดัชนีชี้วัดสุขภาพของแม่น้ำ และชายฝั่ง หากพื้นที่ใดยังสามารถ พบโลมาอิรวดีได้อย่างต่อเนื่อง มักบ่งชี้ว่าสภาพแวดล้อมโดยรวม ยังคงมีความอุดมสมบูรณ์ และเหมาะสมต่อการดำรงชีวิต ของสัตว์น้ำชนิดอื่นๆ
สถานะการอนุรักษ์โลมาอิรวดี และภัยคุกคาม
แม้โลมาอิรวดี จะเป็นสัตว์ที่ปรับตัวได้ดี แต่ปัจจุบันกลับต้องเผชิญ กับภัยคุกคามรอบด้าน โดยเฉพาะผลกระทบ จากกิจกรรมของมนุษย์ ไม่ว่าจะเป็นการติดอวนประมง การสัญจรทางน้ำที่หนาแน่น การสร้างเขื่อน หรือมลพิษจากอุตสาหกรรม สถานการณ์เหล่านี้ สะท้อนชัดผ่านการประเมินของ IUCN ซึ่งอัปเดตปี 2017
ได้จัดให้โลมาอิรวดี อยู่ในกลุ่ม Endangered (ใกล้สูญพันธุ์) (2017) [3] ปัญหายิ่งทวีความรุนแรงขึ้น จากลักษณะทางชีววิทยา ของโลมาอิรวดีเอง เพราะมันมีอัตราการขยายพันธุ์ ค่อนข้างช้า แม่โลมามักให้กำเนิดลูก เพียงครั้งละ 1 ตัว และต้องใช้เวลาหลายปี กว่าลูกจะเติบโตเต็มวัย ทำให้เมื่อประชากรลดลง การฟื้นฟูตามธรรมชาติทำได้ยาก
ในหลายพื้นที่ โดยเฉพาะบริเวณแม่น้ำโขง จำนวนโลมาอิรวดี ที่เหลืออยู่มีไม่มากนัก จนกลายเป็นประชากร ที่ถูกเฝ้าติดตามอย่างใกล้ชิด นั่นทำให้การอนุรักษ์โลมาอิรวดี ไม่ใช่เพียงการปกป้องสัตว์ชนิดหนึ่งเท่านั้น แต่ยังหมายถึงการจัดการ และฟื้นฟูระบบแม่น้ำทั้งระบบ ควบคู่กันไป
โลมาอิรวดีกับวัฒนธรรม และชุมชนท้องถิ่น
โลมาอิรวดีไม่ได้เป็นแค่สัตว์ป่า แต่ยังเป็นส่วนหนึ่ง ของวัฒนธรรมท้องถิ่น ในบางพื้นที่ของเมียนมา และกัมพูชา มีความเชื่อว่าโลมาอิรวดี เป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ เป็นผู้พิทักษ์แม่น้ำ เรื่องเล่าที่น่าสนใจคือ ความสัมพันธ์ระหว่างโลมาอิรวดี กับชาวประมงพื้นบ้าน บางชุมชนเล่าว่า โลมาจะช่วยต้อนปลาเข้าหาอวน และชาวประมง ก็จะตอบแทนด้วยการ ไม่ทำร้ายโลมา
ความสัมพันธ์ลักษณะนี้ สะท้อนให้เห็นว่า มนุษย์กับธรรมชาติ สามารถอยู่ร่วมกันได้ หากมีความเข้าใจ และเคารพซึ่งกันและกัน ในปัจจุบัน โลมาอิรวดียังกลายเป็นสัญลักษณ์ ของการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ หลายพื้นที่จัดกิจกรรมดูโลมา แบบจำกัดจำนวน เพื่อสร้างรายได้ให้ชุมชน โดยไม่รบกวนสัตว์มากเกินไป
โลมาอิรวดี น้ำจืดเอเชีย กับบทสรุป
โลมาอิรวดี น้ำจืดเอเชีย เป็นโลมาที่ไม่หวือหวา แต่มีความสำคัญอย่างยิ่ง ต่อระบบนิเวศน้ำจืด และน้ำกร่อยในเอเชีย มันเป็นตัวแทน ของความสมดุลระหว่างธรรมชาติ และมนุษย์ การปกป้องโลมาอิรวดี จึงไม่ใช่แค่การรักษาสัตว์ชนิดหนึ่ง แต่คือการดูแลแม่น้ำ ทะเล และชุมชนที่พึ่งพาทรัพยากรเหล่านี้ร่วมกัน
โลมาอิรวดีแตกต่างจากโลมาทะเลทั่วไปอย่างไร ?
ความแตกต่างที่เห็นได้ชัด คือรูปร่างหัวที่กลมมน ไม่มีจะงอยปากยื่นยาว รวมถึงพฤติกรรมที่สงบ และไม่หวือหวา โลมาอิรวดีมักอาศัยอยู่ในน้ำตื้น ปากแม่น้ำ และแม่น้ำสายใหญ่ ต่างจากโลมาทะเล ที่ชอบน่านน้ำเปิด และมักแสดงพฤติกรรมกระโดด หรือเล่นน้ำบ่อยกว่า
สามารถพบโลมาอิรวดีในประเทศไทย ได้หรือไม่ ?
ในอดีตเคยมีรายงาน การพบใกล้ชายฝั่งบางพื้นที่ แต่ปัจจุบันพบได้น้อยมาก และยังไม่มีประชากรถาวร เหมือนในประเทศเพื่อนบ้าน เนื่องจากสภาพแวดล้อมชายฝั่ง และปากแม่น้ำหลายแห่งของไทย เปลี่ยนแปลงไป จากการพัฒนา และกิจกรรมของมนุษย์
- Tags: สัตว์


